Dziecko z autyzmem wśród rówieśników

Autyzm to wciąż choroba bardzo niezrozumiana przez społeczeństwo. Dla wielu jej symptomy są bardzo dziwne, tajemnicze i trudne do zrozumienia. Przede wszystkim dzieje się tak dlatego, że na pierwszy rzut oka autyzmu nie widać, tak jak jest to z porażeniem mózgowym czy zespołem downa. W taki razie co to autyzm? Dziwne zachowania dziecka, nieadekwatne reakcje i  nagłe napady wściekłości, to coś, co można zauważyć dopiero po obserwacji dziecka przez określony czas. Autyzm nie obejmuje układu nerwowego w ten sposób, że dziecko ma problemy z poruszaniem się, wypowiadaniem słów i innymi codziennymi czynnościami. Jest to zaburzenie rozwojowe układu nerwowego, o wielu symptomach, które znacznie utrudniają, jeśli nie uniemożliwiają funkcjonowania w społeczeństwie. Warto poznać kilka z nich, aby wiedzieć, jak porozumiewać się z dzieckiem autystycznym

Zacząć należy od kontaktów społecznych. Autyzm u dzieci prowadzi do problemów ze zrozumieniem takich zabiegów stosowanych w codziennej komunikacji, jak ironia, przenośnia, sugestia czy nawet przysłowia. Nie rozumie również sygnałów niewerbalnych wysyłanych przez innych ludzi – gestów, mimiki twarzy, grymasów lub uśmiechu.  Bardzo ogranicza to możliwość porozumiewania się z rówieśnikami. Autysta bowiem myśli w systemie 0-1. Przekazywane treści traktuje w sposób niezwykle sztywny i nie potrafi odkrywać ukrytych aluzji. Wszystko rozumie w sposób bardzo dosłowny bez żadnej elastyczności znaczeń. Również porozumiewa się z innymi w sposób dość sztywny i oficjalny, przez co może być postrzegane przez kolegów i koleżanki jako dziwak. Dziecko z autyzmem jest bardzo szczere i mówi wprost to, co myśli, nie zważając na uczucia innych. Dzieje się tak ponieważ przez sztywny tok myślenia nie ma możliwości wczuć się w sytuację innych. Przykładowa sytuacja: koleżanka w szkole dowiaduje się o śmierci swojego chorego dziadka. Przyjeżdża po nią mama, dziewczynka głośno płacze, ma smutną minę. Inne dzieci współczują dziewczynce, czują się zakłopotane i nie wiedzą co myśleć o powstałej sytuacji. Próbują pocieszać koleżankę z różnym skutkiem. Sytuacja wzbudza w nich refleksję o tym, że ludzie umierają gdy są starzy, i że za jakiś czas ich dziadkowie również umrą. Sytuacja sprawia że do końca dnia w szkole każdy jest smutny i zamyślony a niektórzy nawet płaczą. Tymczasem dziecko z autyzmem w tej sytuacji nie rozumie zachowania innych dzieci. Przyjmuje do wiadomości śmierć dziadka koleżanki, ale samo się tym nie przejmuje, ponieważ nie myśli o tym co czuje w tej chwili dziewczynka. Widok płaczącej koleżanki nie wzbudza w nim żadnych emocji, poza zdenerwowaniem, ponieważ jej płacz może mu przeszkadzać w wykonywanych czynnościach, oraz zaburza pewien porządek panujący wokół niego. Chory na autyzm oprócz braku zdolności do empatii ma też inny problem społeczny, który przeszkadza znacząco w kontaktach z rówieśnikami.  Są to zbyt reaktywne zmysły, które wyłapują bodźce z o wiele większą intensywnością niż u zdrowego człowieka. W ten sposób chory na autyzm widzi kolory jako o wiele bardziej jaskrawe niż w rzeczywistości a głosy słyszy o wiele głośniej niż zdrowa osoba. Chaos szkolnego korytarza, głosy bawiących się dzieci, dźwięk dzwonka, kolorowe tablice na ścianach – to codzienne otoczenie  szkolne może spowodować że dziecko będzie „przeładowane” bodźcami i wpadnie w szał. Bardzo często w takich sytuacjach zaczyna bić pięściami inne dzieci, lub opiekuna i głośno krzyczeć – wpada w histerię. Objawy autyzmu utrudniają działanie w grupie. Również inna sprawa – zmienność schematów komunikowania się, nauki i organizacji zajęć szkolnych. Chory musi żyć według ustalonego planu, którego się trzyma. W powtarzanych schematach znajduje porządek i unika sytuacji, które mogłyby wywołać u niego niepotrzebny stres lub chaos.

Spektrum autystyczne

Kilka ostatnich lat to wzmożone obserwacje chorób ze spektrum autystycznego. Powodem tych obserwacji jest znaczący wzrost liczby dzieci rodzących się z chorobami z objawami podobnymi do autyzmu. Brakuje w tym wszystkim wspólnego czynnika etiologicznego.

Autyzm dziecięcy należy do zaburzeń rozwoju ZZ typu całościowego, jednak skala DSM umieszcza go na miejscu głębokich zaburzeń rozwojowych. Niezależnie od obecnej klasyfikacji, właśnie głębokie zaburzenia określa się mianem "zaburzeń ze spektrum autystycznego". 

Pomimo wielowymiarowych badań, autyzm u dzieci powinien być uważany za zespół behawioralny, a nie jednostkę nozologiczną. Kryteria diagnostyczne w autyzmie tworzone są w okresie pełnego rozwoju objawów. W wersji dziecięcej choroby stwierdza się nieprawidłowy rozwój w trzech strefach – interakcji społecznych, wzorców aktywności i komunikacji. Objawy te pojawiają się przed trzecim rokiem życia, niekiedy zaraz po.  Jeżeli objawy zostają zauważone i nasilają się po skończonych trzech latach u dziecka, możemy stwierdzić że mamy do czynienia z Autyzmem Atypowym. Wszelkie objawy autyzmu, poza opóźnieniami w mowie i rozwojem języka nazywa się Zespołem Aspergera.

Objawy kliniczne pacjentów z ASD wskazują na globalne zaburzenia OUN takie jak niedorozwoje funkcji integracyjnych, koordynacyjnych i regulacyjnych. Autyści cierpią również na liczne zaburzenia sfery neurofizjologicznej i somatycznej.

W praktyce oznacza mocno zaburzoną sferę poznawczą i behawioralną. Chorzy na nie potrafią rozróżniać ani klasyfikować form porozumiewania się pozawerbalnego. Zaburzenia rozwojowe tego rodzaju mają swoje źródło prawdopodobnie w jądrze migdałowatym, gdyż badania dowodzą że większość komórek nerwowych tam zawartych jest z jakiegoś powodu nieaktywna. Objawy autyzmu może nie są na pierwszy rzut oka widoczne, jednak skutecznie utrudniają funkcjonowanie w otoczeniu. Chorzy na autyzm cierpią również na brak podzielności uwagi wobec "atakujących" ich bodźców zewnętrznych. Osoby chorujące na autyzm defekty w postaci społecznej mają rekompensowane najczęściej w postaci bardzo wysokich zdolności do liczenia, tworzenia i zapamiętywania schematów, tak więc często okazują się matematycznymi, fizycznymi lub chemicznymi geniuszami.

Zespół Aspergera

Zespół Aspergera to zaburzenie rozwoju, które należy do rodziny zaburzeń autystycznych. Czyli przypomina autyzm u dziecka. Charakteryzuje się upośledzeniem pewnych aktywności społecznych, brakiem akceptacji zmian i elastyczności myślenia. Występuje w tym schorzeniu obsesyjne myślenie o swoich zainteresowaniach i wcielanie tych zainteresowań w życie kiedy to tylko możliwe. Krótko mówiąc, zespół Aspergera to łagodniejsze przypadki autyzmu. Zaburzenie tego rodzaju jest nieuleczalne w sposób farmakologiczny i trwa do końca życia. Schorzenie to jest rzadko diagnozowane w młodszym wieku, ujawnia się dopiero po rozpoczęciu przez dziecko obowiązku szkolnego. Cechy najbardziej typowe dla Aspergera ujawniają się w najmłodszym wieku, później zanikają lub nasilają się ze względu na indywidualny charakter chorego.

Dziecko autystyczne ma mniejszą od przeciętnej liczbę komórek nerwowych w jądrze migdałowatym, czyli obszarze w którym przetwarzane są emocje. Wskazują na to badania prowadzone na mózgach pobranych po śmierci chorych. Zespół naukowców z Kalifornii przebadał mózgi dziewięciu zmarłych mężczyzn, którzy chorowali na autyzm. Okazało się że mózgi chorych na autyzm lub Aspergera miały o wiele mniej neuronów  w porównaniu z mózgami zdrowymi. U zdrowego,  27 letniego mężczyzny stwierdzono 14 milionów neuronów, a u 30 latka chorującego na autyzm, było ich tylko 8,5 miliona.  Naukowcy twierdzą, że te właśnie braki odpowiadają za ograniczone umiejętności społeczne.

Ważnym objawem Aspergera są obsesyjne zainteresowania. Są one bardzo wciągające, często ekscentryczne. Dziecko ogranicza zainteresowanie innymi dziedzinami na rzecz swojej fascynacji. Potrafi zapamiętać bardzo dużo informacji ze swojej ulubionej dziedziny, podczas gdy trudno im zapamiętać cokolwiek z życia „poza” obszarem zainteresowania – imię nowej koleżanki, itp. Z wiekiem, kiedy rosną zdolności intelektualne dzieci, daje się zauważyć sukcesywne poszerzanie wiedzy z zakresu obsesji. Zainteresowania dzieci z Aspergerem są często bardzo podobne. Jest to zazwyczaj układanie, porządkowanie,  kolekcjonowanie, zbieranie wiadomości na dany temat.  Gdy tylko dziecko z jakiegoś powodu spowoduje lukę np. w zgormadzonych wiadomościach, np. nie kupując kolejnego numeru jakiegoś pisma tematycznego, zaczyna odczuwać opór psychiczny i najczęściej porzuca to zainteresowanie na korzyść innego. Właśnie dlatego „obsesje” takich dzieci bardzo często się zmieniają. Dzieci takie również odczuwają bardzo silny opór przed wszelkimi formami improwizowania. Wszystko musi mieć swoje określone miejsce i czas.

Trzeba koniecznie powiedzieć o trudnościach, jakie przychodzą dziecku przy zaakceptowaniu wszelkich zmian w otaczającym go środowisku. Dzieci z tego typu zaburzeniami czują się najlepiej w uporządkowanym i zorganizowanym świecie. Próba zaprowadzania wszelkich zmian budzi w nich dużą frustrację i poczucie gniewu. Występują trudności w różnicowaniu i ocenie wykonywanych czynności – dla dziecka ważniejsze jest, przykładowo, układanie klocków, niż zjedzenie obiadu. Podobnie jest z dopasowywaniem czasu do różnych czynności, oraz przenoszeniem uwagi z jednego działania na inne. Każde zadanie, jakie zostało rozpoczęte przez dziecko, musi być konieczne skończone, ponieważ dziecko odczuwa wewnętrzny przymus skończenia czynności.

Częstym spektrum zespołu Aspergera jest problem z rozumieniem  mowy, sarkazmu, metafor, ironii i tym podobne. Jest to ogromnym utrudnieniem socjalizacji takiego dziecka. Zaskakującym dla społeczności otaczającej dziecko, jest używanie przez  nie zupełnie nie adekwatnego języka do sytuacji. Przykładowo, gdy dziecko opowiada o swoich zainteresowaniach, korzysta z języka wysoce specjalistycznego, podręcznikowego. Badania ujawniają że w trakcie mówienia, u osób zdrowych i chorych aktywne są te same obszary mózgu, lecz u chorych, ich praca jest o wiele mniej zsynchronizowana. Choroba charakteryzuje się podobnymi cechami jak autyzm. Badania prowadzone są w bardzo podobny sposób.

Leczenie Aspergera jest procesem podobnym jak leczenie autyzmu. W grę wchodzą tutaj takie działania jak wspomagająca farmakoterapia, psychoterapia, odpowiednio dobrany proces kształcenia i socjalizacji, oraz spektrum organizacyjne leczenia – dziecko musi przebywać w klasie gdzie nie ma wielu kolorowych tablic (najlepiej puste ściany), oraz wielu innych dzieci. Najczęściej musi mieć też swojego własnego opiekuna, który pomaga mu wykonywać zadania i się na nich skupiać. Osoby dotknięte Aspergerem i autyzmem mają w naszym kraju wciąż dość ciężkie życie, ponieważ brakuje wykwalifikowanego  personelu, który mógłby edukować i rehabilitować te dzieci.